ТОҶУДДАВЛАИ РАШТӢ

Дар бораи зиндагию рӯзгор, инчунин, соли таваллуду вафоти шоира Тоҷуддавла маълумоти кофӣ дастрас нест. Тоҷӣ Усмон дар асараш «Бисту се адиба» (Сталинобод, 1957) ва муҳаққиқ Усмон Назир дар (Энсиклопедияи советии тоҷик) зиндагии ӯро ба асри XIX мансуб донистаанд. Тибқи маълумоти дастрасшуда шоира дар хонадони шоҳони Ғарм зоида вав ба камол расидааст. Шоҳони Қаротегину Дарвоз аз асрҳои XVII–XIX аз як шаҷараву кунда буда, бо ҳам муносибати хешутаборӣ дошта будаанд. Аз ин ҷост, ки писару духтарони худро бо ҳам хонадор карда, сулолаи шоҳиашонро идома медодаанд. Тоҷуддавлаи малика – духтари шоҳи Ғарм ҳам дар ҳусну ҷамол, ҳам дар ақлу дониш овоза пайдо карда буд. Ин овоза ба шоҳи Дарвоз низ мерасад ва ӯ малика Тоҷуддавларо хостгорӣ намуда, ба Қалъаи Хум мебарад. Номи шоҳи Дарвоз дар баъзе сарчашмаҳои адабию таърихӣ Исмоил буда, дар нимаҳои асри XIX ҳукмронӣ кардааст ва маркази шоҳигариаш дар Тавилдара будааст, вале аз баъзе сарчашмаҳои дигари таърихӣ бармеояд, ки дар нимаҳои асри XVII Исмоил шоҳи Дарвоз будааст.
Ба қавли донишманди тоҷик Тоҷӣ Усмон, қабри шоира Тоҷуддавла дар даруни заставаи Қалъаи Хумб будааст ва дар болои он санги катибадоре гузошта шудаа будааст ва имрӯз маълум нест, ки гӯри ин суханвари маъруфи тоҷик мавҷуд аст ё аз байн рафтааст.
Ба қавле аз Тоҷуддавла рубоие, низ боқӣ мондааст, ки ин аст:
Шаҳ кард бинои қалъаро дар боғе,
Офат нарасад ба мевааш аз зоғе,
Таърихи бинои Қалъаи Хум кардам:
«Дар синаи душманон ниҳодам доғе».
Тавре овозхони маъруф Дона Баҳром дар китобаш «То ба Юнон бурдаанд хокистари Дарвозро» овардааст, ки санаи таърих дар рубоӣ калимаҳои «боғе» ва «зоғе» буда, аз он соли 1637 бармеояд, ки соли вафоти Исмоил ва бунёди қалъаи нав ба ҳамин сол рост меояд. Аз ин ҷо бармеояд, ки шояд ин Исмоил номи дигар шоҳ бошад ва аз ин ҷо низ бармеояд, ки Тоҷуддавла дар асри XVII зиндагӣ ба сар бурда будааст.
Аз чанд пораи шеърии боқимондаи Тоҷуддавла маълум мешавад, ки ӯ шоираи тавоно ва аз осори бузургони адабиётамон ба хубӣ огоҳ будааст. Ғазали «Агар ба бод диҳам…», ки аз ҷониби чандин ҳунармандони маъруфи кишвар суруда мешавад, далели истеъдоди баланди Тоҷуддавла мебошад. Ривоят ҳаст, ки ӯ худ мутрибаи бомаҳорате низ будааст ва овози гӯшнавозе дошта ва ин ғазалро месароидааст.
Агар ба бод диҳам зулфи анбаросоро,
Ба доми хеш кашам оҳувони саҳроро.
Агарчи кабкхиромам, валек шаҳбозам,
Ба пойи ман нарасад даст ҳеҷ анқоро.
Агар ба талъати хубам назар кунад Юсуф,
Дигар ҳавас накунад дидани Зулайхоро.
Чу Тоҷуддавла нишон шуд, ки хубрӯёнам,
Сабо, зи толеи ман мужда деҳ шаҳаншоро.
Муҳтарам ҲОТАМ
Аз китоби "Фарзонагони Раштонзамин"